Từ một buổi tập huấn, nhìn ra một yêu cầu lớn hơn của đại học
Ngày 31/3/2026, Viện Khoa học Tự nhiên phối hợp với Phòng Khoa học Công nghệ, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức chương trình tập huấn về sở hữu trí tuệ và phương thức thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học. Chương trình có sự tham dự của đại diện cán bộ, giảng viên, nhà khoa học đến từ hầu hết các đơn vị trong trường, cho thấy mối quan tâm ngày càng rõ nét đối với câu chuyện đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phạm vi giảng đường, phòng thí nghiệm để đi vào đời sống thực tiễn.
Mở đầu chương trình, PGS.TS. Nguyễn Đức Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đặt vấn đề một cách trực diện: thương mại hóa kết quả nghiên cứu không phải là bước đi tự nhiên, mà là một hành trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Chính sự “lệch pha” giữa giới nghiên cứu và doanh nghiệp, giữa giá trị học thuật và nhu cầu thị trường, là một trong những nguyên nhân khiến không ít công trình có giá trị vẫn dừng lại ở bài báo, đề tài hay nghiệm thu mà chưa trở thành sản phẩm hữu ích.
Ba báo cáo chuyên đề do ThS. Trịnh Thu Hải, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu, Đào tạo và Hỗ trợ, Tư vấn thuộc Cục Sở hữu trí tuệ; ThS. Bùi Nguyệt Anh, Giám đốc Hỗ trợ kết nối kinh doanh toàn cầu, BNI Việt Nam; và ThS. Lê Thị Khánh Vân, Giám đốc Trung tâm Ứng dụng Khoa học Công nghệ và Khởi nghiệp, Hội Nữ trí thức Việt Nam, trình bày đã lần lượt đi từ nhận diện tài sản trí tuệ, bảo hộ và quản trị quyền, đến kết nối doanh nghiệp, phát triển mạng lưới, rồi phương thức thương mại hóa và đàm phán hợp đồng chuyển giao công nghệ. Điều tạo nên giá trị riêng của chương trình không nằm ở việc lặp lại những khái niệm quen thuộc, mà ở cách đặt lại vấn đề rất trực diện. Sau các chuyên đề, phần trao đổi cho thấy nhiều nhà khoa học đã nêu ra những câu hỏi thẳng thắn từ thực tiễn nghiên cứu của mình: làm thế nào để nhận diện đúng tài sản trí tuệ, khi nào cần đăng ký bảo hộ, vì sao nhiều sản phẩm có tiềm năng vẫn chưa tìm được đầu ra, và nhà trường cần hỗ trợ gì để con đường từ nghiên cứu đến chuyển giao bớt gập ghềnh hơn.
Sở hữu trí tuệ không còn là “khâu cuối” của nghiên cứu
Từ những gợi mở của ThS. Trịnh Thu Hải, có thể thấy sở hữu trí tuệ cần được nhìn như một phần của chiến lược nghiên cứu, chứ không phải một thủ tục phát sinh ở giai đoạn sau cùng. Khi kết quả nghiên cứu được nhận diện đúng dưới dạng tài sản trí tuệ, nhà khoa học và cơ sở đào tạo mới có cơ sở để bảo hộ, định giá, chuyển giao và khai thác giá trị của thành quả sáng tạo một cách bài bản hơn.
Trong môi trường đại học, tài sản trí tuệ không chỉ là sáng chế theo nghĩa hẹp. Đó có thể là giáo trình, bài giảng, học liệu số, phần mềm, cơ sở dữ liệu, quy trình, thiết bị, mô hình đào tạo, mô hình bồi dưỡng, hay các giải pháp có khả năng tạo tác động thực tiễn. Với một trường đại học sư phạm như HNUE, cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa, bởi nhiều sản phẩm của khoa học giáo dục vốn trước nay thường được chuyển giao dưới dạng tập huấn, bồi dưỡng hoặc tài liệu hướng dẫn, nhưng chưa phải lúc nào cũng được nhìn nhận đầy đủ như những tài sản có giá trị cần được bảo hộ và khai thác.
Điểm đáng lưu ý nữa là bài học “bảo hộ trước, công bố sau” được nhấn mạnh rất rõ. Trong thực tế, không ít nhà khoa học vẫn ưu tiên công bố kết quả nghiên cứu trước khi xem xét khả năng đăng ký bảo hộ. Cách làm này có thể khiến công trình mất tính mới và bỏ lỡ cơ hội thương mại hóa về sau. Bởi vậy, tư duy mới không chỉ là làm ra sản phẩm rồi mới nghĩ đến bảo hộ, mà là cân nhắc khả năng sở hữu trí tuệ ngay từ sớm, ngay trong quá trình hình thành ý tưởng, phát triển công nghệ và chuẩn bị truyền thông học thuật.
Từ kết nối đến thương mại hóa: cần một ngôn ngữ mới cho khoa học
Những chia sẻ của ThS. Bùi Nguyệt Anh cho thấy, nếu sở hữu trí tuệ là lớp bảo vệ cần thiết cho kết quả nghiên cứu, thì kết nối lại là cây cầu để kết quả ấy có thể đi tới ứng dụng. Trong khoa học, nhiều người vẫn coi networking đơn thuần là tham dự hội thảo, gặp gỡ đối tác hay trao đổi thông tin. Nhưng kết nối hiệu quả thực chất là quá trình xây dựng niềm tin, duy trì quan hệ và tạo ra cơ hội hợp tác dài hạn trên cơ sở giá trị thật của sản phẩm nghiên cứu.
Từ cách tiếp cận này, một yêu cầu mới được đặt ra cho nhà khoa học: không chỉ giỏi chuyên môn, mà còn cần biết giới thiệu công việc của mình theo cách người khác có thể hiểu, có thể tin và có thể hợp tác. Những kỹ năng như chuẩn bị hồ sơ nghiên cứu ngắn gọn, xác định đúng đối tác mục tiêu, trình bày vấn đề trong thời gian ngắn hay theo dõi cơ hội sau kết nối ban đầu không còn là phần “phụ trợ”, mà đang dần trở thành một phần quan trọng của năng lực học thuật thời đại mới.
Ở bình diện thương mại hóa, phần trình bày của ThS. Lê Thị Khánh Vân tiếp tục mở rộng vấn đề theo hướng thực tiễn hơn. Thương mại hóa không được hiểu đơn giản là “bán sản phẩm nghiên cứu”, mà là cả một quá trình dài: nhận diện tài sản trí tuệ, bảo vệ quyền, đánh giá thị trường, tìm đối tác, xây dựng niềm tin, lựa chọn mô hình khai thác phù hợp, tiến tới đàm phán và triển khai chuyển giao. Một hợp đồng tốt vì vậy không chỉ dừng ở khâu ký kết, mà phải trở thành nền tảng cho một mối quan hệ hợp tác bền vững và khả thi giữa các bên.
Đi xa hơn một bước, câu chuyện thương mại hóa đặt ra yêu cầu phải chuyển từ “ngôn ngữ kỹ thuật” sang “ngôn ngữ giá trị”. Doanh nghiệp không chỉ quan tâm công nghệ mới đến đâu, mà quan tâm nó giải quyết vấn đề gì, giảm chi phí ra sao, tăng hiệu quả thế nào và có thể triển khai tới mức nào trong thực tế. Khi nhà khoa học chỉ mô tả sản phẩm bằng hệ thuật ngữ hàn lâm, khoảng cách với thị trường sẽ tiếp tục bị kéo dài. Khi biết diễn giải kết quả nghiên cứu bằng ngôn ngữ của lợi ích, tác động và khả năng ứng dụng, cánh cửa hợp tác mới thực sự mở ra.
Từ nhận thức đến hệ sinh thái hành động trong HNUE
Ý nghĩa sâu hơn của chương trình lần này nằm ở chỗ nó gợi mở một hướng đi cho nội bộ nhà trường. Khi sở hữu trí tuệ được nhìn như tài sản, khi networking được nhìn như năng lực, và khi thương mại hóa được nhìn như một đích đến có thể chuẩn bị từ sớm, thì đại học cũng cần có cơ chế tương ứng để đồng hành cùng người làm nghiên cứu. Câu chuyện khi đó không còn là việc một vài cá nhân tự xoay sở, mà là xây dựng được một hệ sinh thái hỗ trợ từ khâu nhận diện kết quả, tư vấn bảo hộ, kết nối đối tác cho tới hỗ trợ hoàn thiện sản phẩm.
Đối với HNUE, điều này càng có ý nghĩa khi nhà trường sở hữu một phổ lĩnh vực nghiên cứu rộng, từ khoa học tự nhiên, khoa học giáo dục đến các ngành khoa học xã hội và nghệ thuật. Mỗi lĩnh vực có đặc thù riêng về sản phẩm, về phương thức bảo hộ và con đường chuyển giao, nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: nếu không có tư duy đúng và cơ chế hỗ trợ phù hợp, nhiều kết quả có giá trị sẽ vẫn dừng lại ở quy mô thử nghiệm hoặc lưu thông trong phạm vi hẹp. Phần thảo luận thẳng thắn của các nhà khoa học tại chương trình cũng cho thấy nhu cầu này không còn là câu chuyện xa, mà đã trở thành đòi hỏi rất cụ thể từ thực tiễn nghiên cứu trong nhà trường.
Khép lại chương trình, GS.TS. Lục Huy Hoàng, Viện trưởng Viện Khoa học Tự nhiên, đồng Chủ tọa chương trình, không chỉ tổng kết nội dung tập huấn mà còn gợi ra một định hướng hành động rõ ràng cho hoạt động khoa học và công nghệ trong nhà trường: nghiên cứu đại học không nên dừng ở công bố, mà cần từng bước tiến gần hơn tới ứng dụng, chuyển giao và phục vụ xã hội, trên nền tảng vẫn coi trọng nghiên cứu cơ bản như một giá trị cốt lõi không thể thay thế. Từ góc nhìn đó, có thể nói chương trình tập huấn lần này mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một hoạt động chuyên đề. Đây là một tín hiệu cho thấy HNUE đang chủ động hình thành tư duy mới trong nghiên cứu: nhận diện sớm tài sản trí tuệ, tăng cường năng lực kết nối, hiểu đúng con đường thương mại hóa và xây dựng cơ chế để tri thức thực sự đi vào cuộc sống.
Một số hình ảnh của buổi tập huấn:
Tin bài: Viện Khoa học Tự nhiên
